مبارزه كند . راز اصلى چيزى است كه در يك آيهء قرآن بيان شده و سربسته مطلب را گفته است و آن اين است كه اسلام دينى است كه جدا از قانون خلقت نيست يعنى واضع اين قانون خالق اين خلقت است و آن را مطابق و هماهنگ با خلقت وضع كرده كه در آن آيه مىفرمايد : فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها « 1 » مىگويد دين خلقت الهى است ، خود دين مطابق و هماهنگ با خلقت الهى است . در يك آيهء ديگر مىگويد : أَمَّا ما يَنْفَعُ النَّاسَ فَيَمْكُثُ فِي الْأَرْضِ « 2 » به اين دليل باقى مىماند كه به حال مردم نافع و مفيد است . اين كه يك امر كلى است ؛ در اسلام چه چيزهايى وجود دارد كه اين دين را با خلقت و با نواميس خلقت - كه تطور و تكامل از جمله نواميس خلقت است - هماهنگ كرده ؟ اصالت عقل در اسلام يكى از آن رمزها و رازها اصالتى است كه اسلام براى عقل قائل شده است . تحقيقاً شما هيچ دينى و هيچ كتاب آسمانى را پيدا نمىكنيد كه به اندازهء اسلام براى عقل ارزش و اصالت قائل شده باشد . متأسفانه ما نمىتوانيم مبلّغ خوبى براى دين خودمان اسلام باشيم . آيا اين شوخى است كه شما وقتى كه به كتب فقهى مراجعه مىكنيد مىبينيد آنگاه كه مىخواهند منابع اجتهاد و استنباط را به دست بدهند ، مىگويند : كتاب ، سنت ، اجماع ، عقل . عقل را به عنوان منبعى در عرض كتاب و سنت و اجماع قرار مىدهند كه اجماع هم خودش يك بحث خاصى است و به يك معنا عين كتاب و سنت است و جدا نيست . اين خيلى افتخار بزرگى است كه از صدر اسلام علماى اسلام آمدند گفتند كه بين عقل و شرع هماهنگى است : كُلُّ ما حَكَمَ بِهِ الْعَقْلُ حَكَمَ بِهِ الشَّرْعُ وَ كُلُّ ما حَكَمَ بِهِ الشَّرْعُ حَكَمَ بِهِ الْعَقْلُ . مقصودشان اين بود كه اگر واقعاً يك چيزى را عقل اكتشاف كند ، ما فرضاً دليل نقلى نداشته باشيم ، همين اكتشاف عقل كافى است كه بفهميم اسلام با اين موافق است و اگر دليل نقلى به ما نرسيده ، بوده و به ما نرسيده است . آنچه هم كه شرع به‌طور قطع حكم مىكند عقل حكم مىكند ، يعنى راز و رمزى دارد

--> ( 1 ) روم / 30 ( 2 ) رعد / 17